0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Edirne 25 Kasım Stadyumu’nun yıkılarak yerine önce bir alışveriş merkezi (AVM), ardından millet bahçesi ve son olarak kent meydanı yapılmasına yönelik tartışma ve projeler, 2007 yılından itibaren kentin gündeminde yer almıştır. 27 Aralık 1942 tarihinde kapılarını açarak Edirne’nin spor, kültür ve sosyal yaşamının önemli mekânlarından biri haline gelen stadyumun, 4 Kasım 2026 tarihinde yıkımına başlanmasıyla birlikte yaklaşık 84 yıllık tarihsel süreci sona ermiştir.

Kentin toplumsal belleğinde önemli bir yere sahip olan stadyumun fiziksel varlığı ortadan kalkarken, onun yaşam serüveni, tarihsel ve kültürel mirası da arşiv belgeleri aracılığıyla gelecek kuşaklara aktarılacaktır.

Stadyumun yıkımının başlanıp yerine “Kent Meydanı” yapılacağı haberi gündeme yeni bir konuyu taşımıştır. Stadyum alanı mezarlıktı, mezar kalıntısı veya mezartaşı çıkarsa ne olacak?

Edirne, tarih boyunca yaşamış olduğu savaş ve istilalarla farklı medeniyet ve kültürlere ev sahipliği yaparken geçmişten günümüze taşıdığı çok katmanlı tarihsel birikimini de günümüze ulaştırabilen önemli kentlerden biridir.

Dolayısıyla bir kentin tarihsel birikimini oluşturan sadece mimari yapılar değil, tarih dokusunu oluşturan somut ve somut olmayan kültürel miraslarıdır. Geçmişten geleceğe uzanan bu kültür mirasları da kentin kültürel kimliğini oluşturmaktadır.

Geçmişin izlerini geleceğe taşıyan önemli kültür miraslarından biri de mezarlıklardır. Mezarlıklar da tarihsel süreçte o topraklarda yaşayan toplulukların inanç anlayışıyla birlikte gelenek ve toplumsal yapısını, sanatsal ve estetik anlayışını geleceğe taşıyan unsurlardır. Dolayısıyla insanların son istirahatgâhları olarak gözüken bu mekânlar aslında geçmişten geleceğe uzanan bir toplumun da kültür belleğini oluşturan önemli arkeolojik ve tarihi belge niteliğindeki kaynaklardır.

Edirne ile ilgili eski tarihli şehir haritalarını da incelediğimizde de Edirne’nin 1918 yılında dahi birçok alanın mezarlık alanı olarak işaretlendiği görülmektedir.[1] Kentin imar planlarının çizilmesi ve uygulanmasıyla birlikte bazı mezarlık alanları imara açılmış ve mezar taşları koruma altına alınarak müzeye taşınmış veya başka alana nakedilmiştir.

Tarihi süreçte “Edirne Mezarlıkları”nı incelediğimizde de Edirne’nin değişik mahallelerinde mezarlıkların yer aldığını görürüz.

Nitekim 1934 yılında Edirne’ye gelen dönemin Ankara Arkeoloji Müzesi Direktörü Hikmet Turhan Dağlıoğlu, Edirne’deki mezarların Türk sanat ve mimarisinin en güzel anıtları olduğunu belirtirken Edirne’de o tarihte İstanbul yolu, Uzunkaldırım, Tatarlar (Zindanaltı), Buçuktepe, Bademlik, Tepe, Acıçeşme mezarlıklarıyla birlikte Sezai Dergâhındaki mezarlık, Sarıca Paşa Camii avlusu mezarlığı, Gazi Mihal avlusu mezarlığı, Kasım Paşa Camii avlusu mezarlığı, Seyit Celali mezarlığı, Darülhadis Camii mezarlığı ve Dağınık mezarlıkların bulunduğunu yazmaktadır.[2]

Edirne’nin şehir tarihçileri arasında önemli yer tutan Ahmet Bâdi Efendi de yayımlamış olduğu Riyaz-ı Belde-i Edirne adlı eserinde Tatarhaniler Mezarlığını “El Mekam” başlığıyla anlatırken konuya şöyle açıklık getirmektedir; Tatarhan kabristanında Odun iskelesi tarafındaki keresteciler mağazalarının avluları yakınındaki bir mezarın sandukasına konmuş bulunan imameli yuvarlak kabir taşı üzerinde sadece “El Makam” sözcüğünün kazılmış olması bu adı almasına neden olduğunu belirtmektedir. Aslında bu kabrin yakınında birçok ünlü kişinin kabrinin bulunmasından dolayı da bu ismi aldığını yazıyor.

Bâdi yazısında; “Edirne’de en eski kabristan, ortasında bir türbe harabesi bulunan ve Tatarhan kabristanı denen bu yerdir. Edirne’nin fethinden, İstanbul’un fethine kadar geçen doksan dört sene içinde Edirne’de vefat eden bilginler, devlet ileri gelenleri hep bu kabristana gömülmüştür.  Ne kadar acıdır ki, araştırmacılar, Şekayik çevirmeni Edirneli Mecdi, Enis-ül Müsâmirin sahibi Hibrî, Örfi ve Nazira Efendilerden hiçbirisi, bunların kabirlerini bulamamış, Mevlâna Şerefeddin El Kemali, Fahreddin-i Acemî ve benzeri ünlülerin göz önünde olan kabir taşlarını bile okumaya tenezzül etmeden, yazdıkları eserlere bunlar hakkında kaynakları olan kitaplarda gördükleri veya işittikleri konuları yazmışlardır. Benim araştırmam ise (H:1294-M:1877) senesinde Rusların Edirne’yi işgalinde mezar taşlarının çoğunun mahvedilmiş olduğu zamana rastlıyor. Zorunlu olarak işin derinliğine varılamamıştır.” diyerek konuya açıklık getirmektedir.

Bâdi efendinin bu açıklamalarından anladığımız, bu mezarlık ile ilgili kendisinden önceki şehir tarihçilerinin konuyla ilgili detaylı bir araştırma yapamadığıdır. Ancak kendisi bir noktaya da dikkat çekmektedir. Rus Savaşında mezarlık alanının talan edilmiş olduğuna vurgu yapmasıdır. Nitekim Edirne yaşamış olduğu bu savaşlar neticesinde birçok kültür mirası yok edilmiş veya hasara uğramıştır.

Edirne’de Osmanlı dönemine ait günümüzde bilinen en eski mezar taşı, H. 819/M. 1416 tarihli Mevlânâ Alâeddin’e aittir. Bir zamanlar Tatarhaniler Mezarlığı’nda bulunan bu mezar taşı, mezarlık alanına elektrik fabrikası ve şehir stadyumu yapılmasının ardından Edirne Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ne taşınmıştır.[3]

Edirne Şehir Stadyumunun Zindanaltı Mezarlığında yapılması fikri ilk 1926 yılında ortaya atılmıştır. Nitekim Haziran 1926 tarihinde belediye tarafından alanın modern bir stadyuma dönüştürülmesi amacıyla alandaki otların temizlenme ve tesviye çalışmaları başlatılması kararlaştırılmıştır.[4] Aralık 1926 ayına gelindiğinde alana Nafia İdaresinden alınan kürek ve kazmalarla, stadyum yapılması planlanan Zindânaltı Mezarlığı’nda ilk kazma vurdurulmuştur. Ancak mezarlığın kamulaştırılmadan stadyuma dönüştürülmek istendiğini gören Evkaf İdaresi hemen duruma müdahale ederek çalışmaları durdurmuştur.[5]

Yapılan çalışmaların ardından 1937 yılında Zindanaltı mezarlığının stadyuma dönüştürme fikri tekrar gündeme gelmiş ve Edirne Belediye Meclisi de,  Belediye Başkanı Şerif Bilgen’in başkanlığında 29 Eylül 1937 tarihinde olağanüstü bir toplantı gerçekleştirerek Zindanaltı Mezarlığı’nın spor teşkilatına devredilmesi kararlaştırılmıştır.^[6]

Bu kararın ardından alanda 50 işçi çalıştırılırken bunun yetersiz olduğu görüldüğünden çalışan sayısı 120’ye çıkartılmıştır. Alan çift mandalarla sürülmüş, taşlardan temizlenmiş ve düzleştirme, tesviye çalışmaları yapılmıştır. Bu bağlamda Edirne’nin en büyük ve antik mezarlığı da olan bu alanda uzman bir heyet tarafından mezar taşları incelenip değerlendirilerek koruma altına alınmıştır.[7] Yapılan çalışmaların ardından da “Edirne Şehir Stadyumu” olarak 27 Aralık 1942 günü resmi açılışı yapılarak hizmete girmiştir.

Dr. Rifat Osman’da Süheyl Ünver’e yazmış olduğu mektubunda Zindanaltı (Tatarhaniler) mezarlığı ile ilgili şu bilgileri vermektedir; “Bir İtalyan elektrik şirketi, Edirne’de elektrik fabrikası kurmak için Karaağaç – Edirne yolu üzerinde bulunan ve tuğla duvarlarla çevrilmiş Zindanaltı Mezarlıklarından bir kısmını evkaftan “vakıflardan” satın aldı. Ben bu işe parmağımı sokarak, değerli eserlerin alınacağı kaydını koydurmuş idim. Mezarlığın bir kısmı kaldırılmakta ve kazı da yapılmaktadır. Bu arada, topraklar altında kalmış, sanat değeri yüksek parçalar buldum. Aman demeden, şuraya, buraya başvurup, taşınmalarını sağlayarak, müzeye getirdim. Kendime has, bir özgürlük usulü ile ve kurşun kalem tozu ile estampajlarını yapıyorum. Sonra çini mürekkep ile çalışarak şekillerini tespit ediyorum.”[8] notunu yazarak aslında bugüne önemli belge bırakmıştır.

Nitekim “Edirne Mezartaşları” ile ilgili araştırmalarda bulunan değerli bilim insanları ile araştırmacılar yayımlamış oldukları konu ile ilgili kitap ve makalelerinde hangi mezartaşlarının nereden nasıl nakedildiklerini belirtmektedir. Bugün Edirne Müzesi bahçesinde bulunan mezartaşları da bu biriken çalışmalarının bir parçasıdır. Nasıl ki, Tatarhaniler mezarlığı alanında yapılan Edirne Halkalı hızlı tren kazı çalışmalarında tespit edilen mezar ve mezartaşları ilgili kurumlarca “Nakl-i Kubür” işlemleriyle koruma altına alındıysa stadyum alanında da bulunanlar ilgili kurumların titiz çalışmalarıyla koruma altına alınacaktır.

Sonuçta bugün Edirne’nin sokak ve caddelerinin üzerinde yükselen apartmanlar ile kültürel ve sosyal alanların bir kısmı, kentin geçmişteki eski mezarlık alanlarıdır. Geçmişin ekonomik, sosyal ve kültürel koşullarını, dönemin yaşam biçimini ve toplumsal ihtiyaçlarını incelemeden bugünü kendi değer yargılarımızla değerlendirmek, tarihsel gerçekliği anlamaktan uzaklaşmamıza neden olur. Geçmişi bugünün ölçütleriyle yargılamak yerine, onu kendi dönemin koşulları içerisinde bilgi ve belgeye dayanan veriler ışığında anlamaya çalışmak gerekir.

Kent Meydanı olarak projelendirilen alanda kentin kültür ve sosyal yaşamına tanıklık edecektir…

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]